Panagsurat iti Nobela: Disiplina ti Kasapulan

Ni Linda Lingbaoan-Bulong

Idi nangrugiak nga agsurat, diak inarapaap ti agsurat iti nobela. No makasuratak iti sarita, umanayen kaniak dayta. Diak malagipen no kaano a naginteresak nga agsurat. Ngem ammok nga addaak pay laeng iti elementaria, pinadaskon ti agikurkur-it. Agtawenak ngata iti siam idi mangrugiak nga agputar-putar iti sarita (dayta ti panangipagarupko iti sursuratek idi). Malagipko nga adda paboritok a karakter a babai nga inawagak iti Voyager. Dagiti Padas ni Voyager. Dayta ti Paulo ti sarita. Gapu ta ubingak pay, siempre, ubing ni Voyager ket kas iparangarang ti naganna, agdaldaliasat ni Voyager. No ania man ti insursuratko idi diak malagipen. Ti malagipko, indulinko ti di pay nalpas a sinuratko iti drawer ti study table ko iti salasmi iti ngato. Maysa nga aldaw, nakitak ti amak a nakatugaw iti pagtugtugawak no kasdiay nga agsursurat wenno agad-adalak. Adda basbasaenna. Nakatallikud iti agdan isu a dinak nakita nga immuli.

Tinengngaagak ti basbasaenna. Ti sinuratko. Diak ammo no naragsakan wenno nabainannak iti dayta a kanito. Gapu ta diak ammo ti aramidek, nagdardarasak met laeng a bimmaba a kasla awan ti nakitak.

Awan ti dinakdakamat ti amak maipapan iti dayta nga insidente. Saanko met a siningsingir iti pananglukatna iti drawerko a nakaidulinan ti sinuratko. Agingga ita, diak mapugtuan no ania ti pampanunoten ti amak idi basbasaenna daydi a sinuratko. Ngem sangapulo ket lima a tawen kalpasanna, ammok nga isu ti nagbalin a numero uno a fan-ko. Basbasaenna kano amin a sinuratko. Isu pay ketdin ti nagboluntario a nangipa-laminate iti sertipiko nga inted ti Cultural Center of the Philippines idi inikkannak iti grant para iti panagsurat iti salaysay.

Apay a madakdakamatko daytoy? Tapno makitayo no kasano ti panagbalinko a mannurat. Idi rinugiak ti agsurat, inaramidko daytoy ta kayatko. Adda dagiti kapanunotak a kayatko nga ibingay ket iti panagsurat laeng ti ammok a kasayaatan a wagas a panangibingay kadagitoy. Saanak a nagbalin a mannurat iti agpatnag, wenno iti uneg ti makalawas, wenno iti makabulan. Atiddog a panawen a nagpraktisak a nagsurat. Idi addaakon iti haiskul, nagaramidak iti diary ket inaldaw nga agikur-itak kadagiti padasko. Para laeng iti bagik, kunak idi, ngem naamirisko idi nakaipablaakakon a panagsagana amin dagidi nga inar-aramidko.

Apay?

Umuna unay, napraktisko ti agsurat iti umno. Umno a balikas, umno a grammar, umno nga ortograpiya ken naannayas a parapo. Napraktisko no kasano nga isuratko amin a pampanunotek. Iti naynay a panangar-aramidko itoy, napaneknekak a no dadduma, adda bukod a biag dagiti balikas. Kasla gripo ti panunot nga iti kanito a luktam, agtuloy ti panagayus ti danum agingga iti daytoyen ti mangiturong kenka. Diak idi maawatan ti kuna ni Jose “Butch” Dalisay Jr. a maestrok iti Creative Writing ken nalatak a mannurat, sarita man, nobela, wenno salaysay. Kuna ni Butch, “saanmo a maam-ammo ti karakter iti saritam agingga iti saanmo a suraten.” Wen, sakbay nga agsurattayo, mabalin a nabukelen iti panunottayo ti kayattayo nga isurat. Iti panagsurat iti sarita, addan nabukel a kinatao dagiti karaktertayo. Ngem no dadduma, bayat ti pannakaisurat ti sarita wenno nobela, adda dagiti dadduma pay nga agpatak a galad wenno pagkapsutan ti agbibiag a maamiristayo laeng bayat ti panagsurattayo. Daytoy ti kayat a sawen ni Butch: iti kanito nga inikkam iti biag ti karaktermo, daytoyen a mismo ti mangyam-ammo iti kinataona kenka bayat ti panagsuratmo. Ket no dadduma, tay plinanom a gibus ti saritam, saan gayam a daydiay ti pagturonganna.

Idi mapraktiskon ti agsurat, bay-ak dagiti balikas nga agayus manipud iti panunotko ket instrumento laengen dagiti ramayko tapno maisurat dagita a balikas. Iti ababa a pannao, no agsursuratak, saanak nga agedit. Bay-ak ti panunotko a siwawayawaya nga agdakiwas.

Daydiay ti umuna nga addang. Idi addaakon iti Bannawag, napraktisko met no kasano a kontrolek ti panagsasaganad dagiti pasamak iti suratek a sarita. No naisuratkon dagiti kayatko nga isurat, “paturogek” ti saritak iti uray makalawas laeng. Inton subliak, ditoyton a makitak dagiti kayatko a baliwan. Ditoy a sumrek ti maikadua nga addang. Rugiakton ti agrebisar. Basaek ti sarita a kasla saan a siak ti akinsarita tapno makitak dagiti pagpigsaan ken pagkapsutanna. Daytoy ti karigatan a paset ti panagsurat ta no dadduma diak kayat nga ikkaten ti aniaman a naisuratkon ta pinagbannogak. Ngem kasapulan ti disiplina iti panagsurat. No iti panagkunak, uray dua a parapo wenno maysa a panid no madlawko a saanen a nasken, ikkatek dayta a paset wenno baliwak no kasapulan.

Ammoyo ti sekreto daydi Apo Reynaldo Duque no apay a nagistayan kanayon a mangabak iti aniaman a pasalip? Saan a makisalip a saan a sisasagana. No planona ti makisalip, isagananan ti manuskrito a pakisalipna, makatawen sakbay ti pasalip. No nasuratnan daytoy, idulinna sananto sublian. Ulit-ulitenna a basaen ken baliwan. No dadduma, umabot iti tallo agingga iti lima a rebision sakbay a mapnek iti sinuratna. Nupay addan naganna a kas mannurat, saan a mabain a mangipabasa iti sinuratna sana damagen, “Ania ti makunam iti daytoy?” Para iti maysa a dua wenno tallo a tawen pay laeng a nakaipablaak iti sarita, dakkel a karit kaniak ti makabasa iti sarita nga isagsagana a pakikontes ti maysa a premiadon a mannurat.

Ngem imbatina ti kangrunaan nga adal a nasken a maamiris dagiti makisalsalip iti panagsuratan: No kayatmo ti mangabak, isaganam a nalaing ti manuskritom. Anus ti puonan iti nasayaat a sarita. Anusam nga ulit-uliten a basaen agingga iti mapnekka. No “paturogem” daytoy samonto sublian, adu dagiti banag a makitam a kayatmo a baliwan wenno rebisaren. Kas ken Apo Duque, saan a dakes uray maminlima a rebisarem ti manuskritom.

Mabalin a kunayo, panagsurat ti nobela ti topiko.

Napadasanyon ti immuli iti bantay? Kunayo kadi iti bagiyo, inton bigat, uliek dayta bantay nga agtayag iti dua ribu a kadapan?

Saan kadi nga isaganayo nga umuna ti bagiyo babaen ti umno a panagwatwat ken inaldaw a pannagna ken panagpraktis a sumang-at kadagiti babassit a turod?
Kasta met ti panagsurat iti nobela.

Nasurok nga uppat a tawen a nagpraktisak a nagsursurat iti sarita sakbay a pinadasko ti nagsurat iti nobela. Adda tallo a nobela nga inrugik idi addaak pay iti Bannawag ngem maymaysa laeng ti nalpasko ken naipablaak, ti Anniniwan. Mabalin a diak koma pay nalpas daytoy no saan nga obligadoak a mangleppas ta linawas a rummuar ti magasin ket nasken met nga adda malpasko iti linawas.

Dagiti dua a a rinugiak? Agingga ita, agur-urayda pay laeng iti pannakalpasda.
Nakasuratak iti ababa a nobela gapu ta insalipko iti panagsuratan iti ababa a nobela.

Nupay saan a nakapatar iti panagraman dagiti hurado a nauma siguron iti love story a tema ti nobela, naipablaak iti Bannawag. Ammok a nalag-an ti temana ta pang-teen ken young adult daydiay nga ababa a nobela.

Nasuratko laeng ti nobela a kayatko a suraten kalpasan ti nasurok a tallopulo a tawen manipud nangrugiak a makaipablaak iti sarita. Banag a diak koma pay naaramid no awan ti grant nga inted ti National Book Development Board. Ngem ammoyo kadi a nainaw daytoy a nobela, nasurok a duapulo a tawenen ti napalabas? Addan nalpasko nga innem a chapter idi 1989 ngem agingga laeng idiay. Idi subliak idi 2013 tapno isu ti isubmitirko iti NBDB, nabayag unayen a panawen ti naglabas ket saankon a mabalin nga isubmitir ti orihinal a manuskrito.

Tapno agbalin a contemporary, adu dagiti banag a sinukatak. Kas koma iti kangrunaan nga agbibiag nga idi a panawen ket mabalin nga agtawen laeng iti nasurok a tallopulo. Ngem saanen a mabalin no kayatko nga itoy a panawen ti iladawanko iti nobela. Ti sigud a karakterko nga antropologo nga agsukisok koma ngem idiay a naammuanna iti kinasiasinona, pinagbalinko nga anak ti karakterko nga agsapsapul iti napukaw a kinataona. Adu dagiti binalbaliwak nga eksena iti daan a manuskrito ngem adda iti insubmitirko ken naipablaak a nobela ti bugas ti daan nga idea.

Ania ti kayatko a sawen ditoy? Saan a nalaka ti agsurat iti nobela. Impagarupko idi a nayatiddog laeng a sarita ti nobela. Ngem idi rugiakon a sangalen ti kaunaan a pinadasko a nobela (a di pay nalpas agingga ita), natakuatak a nalawlawa ti sakupen daytoy. Kinapudnona, narigrigat nga iturong dagiti eksena ti nobela ken narigrigat met a kontrolen dagiti karakter. No koma lugan, kotse laeng ti kayarigan ti sarita, idinto a ten-wheeler wenno trak ti kayarigan ti nobela.

Ania ngarud ti sursurotek nga addang iti panagsuratko iti nobela?

Umuna unay, anusak nga isurat ti synopsis: detalyado a synopsis. Mabalin a dua wenno tallo a panid dayta. Addan ditoy ti listaan ken posible a description dagiti karakter ken no kasano a patarayek ti nobela. Sumaruno a balabalaek ti panagsasaganad dagiti pasamak. Daytoy ti agbalin a chapter ti nobela. Daytoy ti synopsis ti tunggal chapter a mabalin a tallo agingga iti innem a sentences ti kaatiddogna. Aw-awagak daytoy iti guidepost. Nupay agbaliw no dadduma ti taray ti sarita, no subliak dagitoy a guidepost, dakkel latta ti maitulongda a mangawid kaniak iti orihinal a taray ti sarita. Maikatlo, adda latta bassit a notebook ken bolpen iti bagko. Apay? No adda idea a sumnek iti panunotko, sidadaan dagitoy a pagikur-itak iti dayta nga idea. Ita, no awan ti notebook nga imetko, siguraduek a kargado ti bateria ti cellphone-ko. Very convenient kaniak daytoy ta saanen a nasken nga i-encode-ko ti inkur-itko iti notebook. Isilpokto laengen iti no sadino man a paset ti manuskrito ti rumbeng a pakaisilpuanna.

Gapu iti kinamannuratko, nagbalinak a managpaliiw. Ngem saan nga agpatingga ti amin dita. Nasken met ti panangamiris kadagiti mapaliiw. Kas pangarigan iti kayatko a karakter. Mangpiliak kadagiti am-ammok a mayannatup iti kayatko a karakter ket dayta ti iladawanko. Posible a hybrid dayta a karakter—kombinasion ti dua wenno tallo a tao. Gapu ta partuat ti imahinasion dayta a karakter, mabalinko nga i-manipulate dayta a karakter.

Agtaud iti imahinasionko dagiti lugar ken pasamak iti nobelak. Ngem uray kasta, nakabase dagitoy kadagiti pudno a lugar ken pasamak. Isu nga uray ibagak nga adda historical basis ti nobelak adayo daytoyen iti pudno a pasamak. Kas iti nobelak a Kalinawa, adu dagiti kultural nga elemento a pudno a napasamak wenno mapaspasamak, ngem nailaga laeng dagitoy kadagiti fictitious nga agbibiag. Kaaduan kadagitoy ti nangnangngegko kadagiti nataengan wenno mismo a padasko idi ubingak pay. Iti panagbasa iti dalem ti maparti a burias, mismo nga apok a lakay ti agar-aramid iti kastoy idi sibibiag pay. Adda met dagiti pasamak a sinalsaludsodko iti inak. Isu ti nangestoria ti maipapan iti panangputed ti maysa a panglakayen iti pinadis a tanda ti kalon (peace pact). No naputeden ti pinadis, kayatna a sawen a naputeden ti kalon wenno bodong. Naibudi-budi dagitoy a padas ken estoria iti bukodko nga estilo kas mannurat.

Kamaudiananna, kayatko nga ibingay ti maysa a paset ti insubmitirko a concept paper ti nobelak a Kalinawa.

…I perceive the 1960s up to the ’80s generation of Tinguian as in transition because they are slowly being assimilated into the mainstream culture or they are slowly enculturated by pop culture through education and migration. Thus, they are “quite traditional, quite modern.”

The renewed interest in ethnic/indigenous study and research impelled by the conditions of diaspora and alienation, cultural dislocation and hybridity, and global migration and transnationalism has motivated the Tinguian to go back to the local cultural practices and traditional values. Internet and the social media also play important roles in bringing about a deeper appreciation of the Tinguian culture. The freedom to post anything in the Internet and the freedom to write anything in any language helps in foregrounding materials that are otherwise lost if not circulated in cyberspace. This is the impetus that drove me to conceptualize a novel embodying some long-lost cultural practices, and some that are still existent.

Ania ti kayatko a sawen ditoy. Adda panagimutektek ken maiduma a timek ti mannurat a mangipakita kadagiti banag a nagbalinen nga ordinario iti gimong a pakaibilanganna. Daytoy ti nasken a sapulen ni mannurat ket ipakitana daytoy iti naisangsangayan a wagas tapno maipariknana iti gimong wenno kadagiti agbasbasa dagitoy di maitaltalek wenno nagbalinen a gagangay a banag wenno pasamak iti lubong a paggargarawanna.

Ket kas ken Paulo Coelho a nangiparangarang iti maysa a paset ti biag idiay Brazil, wenno ni Chinua Achebe a nangipakita iti kultura ti Nigeria, ipakitatayo met iti lubong ti kina-Ilokanotayo babaen dagiti nobelatayo.

* * * * *

Imbasa ti autor daytoy a salaysay a kas lecture maipapan iti panagsurat iti nobela kas paset ti Dap-Ayan 2017: Maika-49 a Nailian a Kombension ti GUMIL Filipinas, naangay idi Abril 21-23, 2017 idiay Union Christian College, San Fernando City, La Union.